Trong kho tàng tư tưởng Hồ Chí Minh, câu nói “Cái gì cũ mà xấu thì phải bỏ. Cái gì cũ mà không xấu, nhưng phiền phức thì phải sửa đổi cho hợp lý. Cái gì cũ mà tốt thì phải phát triển thêm. Cái gì mới mà hay thì phải làm” là một trong những mệnh đề thể hiện rõ nhất tư duy cải cách, tinh thần đổi mới và triết lý phát triển hiện đại. Đây không chỉ là một lời chỉ dẫn quản lý, mà là một hệ thống tư duy hoàn chỉnh về cách một dân tộc, một quốc gia và một xã hội vận động để tiến lên.
Điểm đặc biệt của câu nói này nằm ở cách Hồ Chí Minh tiếp cận truyền thống và đổi mới. Người không tuyệt đối hóa cái cũ, cũng không sùng bái cái mới. Người không phủ định quá khứ, cũng không thần thánh hóa hiện đại. Thay vào đó, Người xây dựng một nguyên tắc phát triển biện chứng: chọn lọc, cải biến, kế thừa và sáng tạo. Đây là tư duy rất khoa học, rất hiện đại, vượt xa tư duy cải cách cảm tính hay phá bỏ cực đoan.
Ở tầng triết lý, câu nói này thể hiện rõ quan điểm: phát triển là một quá trình liên tục, không phải là sự đoạn tuyệt. Cái cũ không tự động là lạc hậu, cái mới không mặc nhiên là tiến bộ. Giá trị không nằm ở niên đại, mà nằm ở tính nhân văn, tính hiệu quả và tính phù hợp với con người. Chính vì vậy, Hồ Chí Minh đưa ra bốn tiêu chí hành động rất rõ ràng: loại bỏ cái xấu, cải tiến cái bất hợp lý, phát triển cái tốt và tiếp nhận cái mới tích cực. Đây là một mô hình tư duy phát triển có cấu trúc logic hoàn chỉnh.
Trước hết, “cái gì cũ mà xấu thì phải bỏ” thể hiện tinh thần dứt khoát với những yếu tố tiêu cực của truyền thống: hủ tục, bất công, lạc hậu, mê tín, áp bức, bất bình đẳng và những cấu trúc xã hội kìm hãm con người. Đây là tư duy cách mạng về mặt xã hội, bởi nó phá bỏ những nền tảng cũ kỹ cản trở sự phát triển con người.
Tiếp đó, “cái gì cũ mà không xấu, nhưng phiền phức thì phải sửa đổi cho hợp lý” thể hiện tư duy cải cách thể chế và quản trị. Không phải mọi truyền thống đều cần xóa bỏ, nhưng mọi cấu trúc bất hợp lý đều cần cải tiến. Đây là tư duy cải cách hành chính, cải cách quản trị, cải cách xã hội rất hiện đại, lấy hiệu quả, tiện ích và con người làm trung tâm.
“Cái gì cũ mà tốt thì phải phát triển thêm” thể hiện tinh thần kế thừa văn hóa và giá trị dân tộc. Truyền thống tốt đẹp không phải để bảo tồn như bảo tàng, mà để phát triển thành nguồn lực hiện đại. Văn hóa, đạo lý, tinh thần dân tộc, lòng yêu nước, ý thức cộng đồng, tinh thần hiếu học… đều là nguồn lực phát triển quốc gia nếu được hiện đại hóa và chuyển hóa thành năng lực xã hội.
Cuối cùng, “cái gì mới mà hay thì phải làm” thể hiện tinh thần hội nhập và học hỏi toàn cầu. Hồ Chí Minh không khép kín, không bảo thủ, không tự cô lập. Người tiếp cận thế giới bằng tư duy chọn lọc: không tiếp nhận mọi cái mới, mà tiếp nhận cái mới có giá trị cho con người và xã hội. Đây là nền tảng của tư duy hội nhập văn minh, không hòa tan, không lệ thuộc.
Bốn mệnh đề này kết hợp lại tạo thành một mô hình phát triển quốc gia hoàn chỉnh: đổi mới nhưng không đứt gãy, hiện đại hóa nhưng không mất gốc, hội nhập nhưng không đánh mất bản sắc, cải cách nhưng không phá vỡ nền tảng xã hội. Đây chính là logic phát triển bền vững mà nhiều quốc gia hiện đại theo đuổi.
Trong bối cảnh thế kỷ XXI, tư tưởng này càng mang giá trị thời đại sâu sắc. Khi xã hội đứng trước làn sóng công nghệ, trí tuệ nhân tạo, kinh tế số và toàn cầu hóa, nguy cơ không nằm ở đổi mới quá nhanh, mà nằm ở đổi mới thiếu định hướng. Một xã hội không có tiêu chí giá trị sẽ hoặc bảo thủ trì trệ, hoặc chạy theo cái mới một cách mù quáng. Tư tưởng của Hồ Chí Minh cung cấp một la bàn giá trị cho quá trình đổi mới.
Đối với Việt Nam, triết lý này là nền tảng cho mô hình phát triển hiện đại: cải cách thể chế, hiện đại hóa quản trị, hội nhập kinh tế, chuyển đổi số, nhưng vẫn giữ vững nền tảng văn hóa, bản sắc dân tộc và giá trị nhân văn. Đổi mới không phải là thay đổi hình thức, mà là nâng cấp chất lượng con người, chất lượng xã hội và chất lượng phát triển.
Đối với thế hệ trẻ, câu nói này mang ý nghĩa định hướng tư duy rất rõ ràng. Người trẻ không nên phủ định quá khứ, cũng không nên tôn sùng cái mới một cách cực đoan. Trưởng thành là biết chọn lọc, biết kế thừa, biết đổi mới và biết sáng tạo. Tư duy hiện đại không phải là chạy theo trào lưu, mà là xây dựng giá trị bền vững.
“Cái gì cũ mà xấu thì phải bỏ. Cái gì cũ mà không xấu, nhưng phiền phức thì phải sửa đổi cho hợp lý. Cái gì cũ mà tốt thì phải phát triển thêm. Cái gì mới mà hay thì phải làm” vì thế không chỉ là một câu nói cải cách, mà là một tuyên ngôn đổi mới quốc gia, một triết lý phát triển xã hội và một định hướng văn minh. Nó đặt nền tảng cho con đường phát triển Việt Nam hiện đại: đổi mới có bản lĩnh, hội nhập có chọn lọc, phát triển có chiều sâu và tiến bộ có nền tảng giá trị.
Trong hành trình kiến tạo Việt Nam thế kỷ XXI, tư tưởng này tiếp tục giữ vai trò kim chỉ nam: đổi mới để phát triển, cải cách để tiến bộ, hội nhập để mạnh lên, và kế thừa để bền vững. Bởi một quốc gia chỉ có thể đi xa khi biết giữ cái tốt của mình, sửa cái chưa hợp lý, bỏ cái lạc hậu và tiếp nhận cái tiến bộ của nhân loại.