CÁI-CŨ-CÁI-MỚI – TƯ TƯỞNG ĐỔI MỚI (Series)
Trong nền kinh tế số hiện đại, dữ liệu không còn đơn thuần là thông tin. Nó đã trở thành một dạng quyền lực mềm, một loại tài sản chiến lược và một hạ tầng nền tảng của toàn bộ hệ sinh thái công nghệ. Từ trí tuệ nhân tạo, tài chính số, thương mại điện tử, y tế, giáo dục cho đến quản trị nhà nước, mọi hệ thống đều vận hành dựa trên dòng chảy dữ liệu liên tục. Tuy nhiên, nghịch lý lớn nhất của thời đại này là: xã hội tạo ra dữ liệu, nhưng quyền kiểm soát dữ liệu lại tập trung trong tay một số ít tổ chức công nghệ và thiết chế quyền lực.
Trong mô hình hiện tại, dữ liệu cá nhân được tạo ra mỗi ngày thông qua hành vi trực tuyến: tìm kiếm, tương tác mạng xã hội, giao dịch số, định vị, tiêu dùng, giải trí. Người dùng gần như không sở hữu dữ liệu của chính mình theo nghĩa kinh tế. Dữ liệu được thu thập, lưu trữ, xử lý, chuẩn hóa và thương mại hóa trong các hệ thống tập trung. Giá trị không nằm ở dữ liệu thô, mà nằm ở hạ tầng kiểm soát dữ liệu: trung tâm dữ liệu, nền tảng đám mây, thuật toán xử lý, mô hình AI, hệ thống phân phối và mạng lưới truy cập.
Điều này hình thành một cấu trúc kinh tế lệch pha: người dùng là nguồn tạo dữ liệu, nhưng doanh nghiệp công nghệ là chủ thể tích lũy giá trị. Dữ liệu trở thành một dạng “tài sản vô hình bị chiếm hữu”, nơi quyền sở hữu không thuộc về người tạo ra, mà thuộc về hệ thống vận hành.
Trong bối cảnh đó, khẩu hiệu “dữ liệu mở” được nhắc đến như một giải pháp lý tưởng cho đổi mới sáng tạo, nghiên cứu khoa học và phát triển kinh tế. Tuy nhiên, thực tế cho thấy dữ liệu mở không thể tồn tại bền vững nếu thiếu mô hình tài chính và hạ tầng duy trì. Lưu trữ dữ liệu cần máy chủ. Xử lý dữ liệu cần năng lực tính toán. Xác thực dữ liệu cần con người, thuật toán và hệ thống kiểm chứng. Phân phối dữ liệu cần mạng lưới và bảo mật. Không có hệ thống nào vận hành miễn phí.
Do đó, vấn đề cốt lõi không phải là “mở hay không mở dữ liệu”, mà là “ai tài trợ cho hạ tầng dữ liệu”. Trong mô hình truyền thống, câu trả lời thường rơi vào ba hướng: doanh nghiệp độc quyền tài trợ và kiểm soát, nhà nước đầu tư và quản lý, hoặc dữ liệu bị thương mại hóa thông qua mô hình thuê bao. Cả ba đều dẫn đến tập trung quyền lực, hạn chế tiếp cận và bất cân xứng giá trị.
Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo càng làm rõ mâu thuẫn này. AI không chỉ tiêu thụ dữ liệu, mà phụ thuộc hoàn toàn vào chất lượng, độ tin cậy và tính liên tục của dữ liệu. Nếu dữ liệu bị thiên lệch, sai lệch, lỗi thời hoặc bị thao túng, toàn bộ hệ thống AI sẽ tạo ra tri thức méo mó. Khi dữ liệu trở thành đầu vào cho quyết định kinh tế, tài chính, y tế và chính sách, rủi ro không còn là kỹ thuật, mà trở thành rủi ro hệ thống xã hội.
Trong bối cảnh đó, mô hình hạ tầng dữ liệu phi tập trung xuất hiện như một hướng đi mang tính cấu trúc. Thay vì tập trung lưu trữ và xử lý dữ liệu trong các trung tâm quyền lực công nghệ, hạ tầng được phân phối cho cộng đồng tham gia vận hành. Dữ liệu không còn được quản trị bởi một thực thể duy nhất, mà được xác thực, duy trì và phân phối bởi mạng lưới nhiều chủ thể độc lập.
Logic kinh tế của mô hình này không dựa trên quyền sở hữu dữ liệu, mà dựa trên đóng góp hạ tầng. Ai tham gia lưu trữ, xử lý, xác thực và duy trì dữ liệu – người đó được hưởng giá trị kinh tế tương ứng. Dữ liệu không còn bị “chiếm hữu”, mà trở thành một dòng chảy giá trị được vận hành bởi cộng đồng.
Điều này tạo ra một sự chuyển dịch căn bản: từ kinh tế khai thác sang kinh tế vận hành; từ quyền lực tập trung sang phân phối quyền lực; từ độc quyền dữ liệu sang thị trường dịch vụ dữ liệu. Thay vì dữ liệu bị khóa trong hệ thống đóng, dữ liệu được duy trì như một hạ tầng mở có cơ chế tài trợ bền vững.
Về bản chất, đây là sự tái cấu trúc trật tự kinh tế số. Dữ liệu không còn là “tài nguyên để chiếm đoạt”, mà là “hạ tầng để cùng vận hành”. Giá trị không nằm ở việc nắm giữ dữ liệu, mà nằm ở khả năng duy trì chất lượng dữ liệu: độ chính xác, độ tin cậy, khả năng kiểm chứng, tính liên tục và khả năng truy cập.
Trong mô hình này, dữ liệu dần mang đặc tính của một loại hàng hóa công cộng có cơ chế tài trợ kinh tế, tương tự điện, nước, viễn thông hay Internet. Không miễn phí, nhưng không bị độc quyền. Không bị khóa trong paywall, nhưng có hệ thống duy trì. Không phụ thuộc vào một trung tâm quyền lực, mà được vận hành bởi mạng lưới.
Cuộc khủng hoảng dữ liệu hiện nay không phải là khủng hoảng công nghệ, mà là khủng hoảng mô hình quản trị. Khi dữ liệu trở thành nền móng của AI, tài chính số, chính phủ số và kinh tế số, câu hỏi trung tâm không còn là “ai sở hữu nhiều dữ liệu hơn”, mà là “ai kiểm soát hạ tầng dữ liệu”.
Tương lai của kinh tế số sẽ không được quyết định bởi số lượng dữ liệu, mà bởi mô hình vận hành dữ liệu. Một hệ thống nơi dữ liệu vừa mở, vừa đáng tin cậy, vừa có cơ chế duy trì bền vững sẽ tạo ra nền tảng ổn định cho đổi mới sáng tạo, tăng trưởng kinh tế và phát triển xã hội.
Khi dữ liệu được tái định nghĩa như một hạ tầng cộng đồng thay vì tài sản độc quyền, nền kinh tế số mới có thể bước sang một giai đoạn trưởng thành: nơi công nghệ không chỉ tạo ra hiệu quả, mà còn tạo ra công bằng; không chỉ tối ưu hóa hệ thống, mà còn tái cân bằng quyền lực; không chỉ khai thác dữ liệu, mà xây dựng trật tự dữ liệu bền vững cho tương lai.