Mở đầu
Trong hơn ba thế kỷ qua, trật tự thế giới được định hình chủ yếu bởi văn minh phương Tây. Khoa học, công nghệ, chủ nghĩa tư bản, dân chủ tự do và toàn cầu hóa mang dấu ấn sâu đậm của phương Tây đã trở thành “chuẩn mực phổ quát”. Tuy nhiên, bước sang thế kỷ XXI, những biến động lớn về kinh tế, chính trị, môi trường và tinh thần đang đặt ra một câu hỏi ngày càng được tranh luận nhiều hơn: liệu phương Đông có đang quay trở lại vị trí dẫn dắt thế giới?
Câu hỏi này không chỉ liên quan đến sức mạnh kinh tế hay địa chính trị, mà sâu xa hơn là ai đang nắm giữ mô hình phát triển phù hợp nhất cho tương lai nhân loại.
I. Những dấu hiệu cho thấy phương Đông đang “trỗi dậy”
Trước hết, không thể phủ nhận sự dịch chuyển trọng tâm kinh tế toàn cầu về phương Đông. Châu Á hiện là khu vực tăng trưởng nhanh nhất thế giới, với những đầu tàu như Trung Quốc, Ấn Độ, ASEAN, Nhật Bản và Hàn Quốc. Trung Quốc đã trở thành nền kinh tế lớn thứ hai thế giới, đồng thời dẫn đầu trong nhiều lĩnh vực công nghệ mới như trí tuệ nhân tạo, năng lượng tái tạo và sản xuất quy mô lớn.
Quan trọng hơn, phương Đông không chỉ phát triển về kinh tế, mà còn đề xuất những cách tiếp cận khác với mô hình phương Tây. Trong khi phương Tây nhấn mạnh tự do cá nhân tối đa và thị trường tự điều tiết, nhiều quốc gia phương Đông lựa chọn mô hình nhà nước định hướng, coi ổn định xã hội và phát triển dài hạn là ưu tiên hàng đầu. Thực tế cho thấy mô hình này giúp họ phản ứng nhanh hơn trước các cuộc khủng hoảng, từ dịch bệnh, biến đổi khí hậu cho đến bất ổn tài chính.
Bên cạnh đó, giá trị văn hóa – triết lý phương Đông đang lan tỏa trở lại. Thiền định, chánh niệm, tư duy cân bằng và lối sống tiết chế được đón nhận rộng rãi tại phương Tây như một phương thuốc chữa lành cho xã hội tiêu dùng quá mức. Điều này cho thấy phương Đông không chỉ xuất khẩu hàng hóa, mà còn xuất khẩu cách nhìn về cuộc sống.
II. Khủng hoảng của phương Tây: Khoảng trống cho sự dẫn dắt mới?
Sự trỗi dậy của phương Đông diễn ra song song với những khủng hoảng ngày càng rõ nét của phương Tây. Các nền dân chủ tự do đối mặt với phân cực chính trị, suy giảm niềm tin xã hội và bất bình đẳng gia tăng. Chủ nghĩa cá nhân cực đoan, từng là động lực sáng tạo, nay lại góp phần làm xói mòn tính gắn kết cộng đồng.
Ngoài ra, mô hình tăng trưởng dựa trên tiêu dùng và khai thác tài nguyên của phương Tây đang bộc lộ giới hạn nghiêm trọng. Khủng hoảng khí hậu, cạn kiệt tài nguyên và suy thoái tinh thần đặt ra câu hỏi: liệu con đường mà phương Tây đi đầu có còn bền vững?
Trong bối cảnh đó, triết lý phương Đông – đề cao sự hài hòa giữa con người và tự nhiên, giữa cá nhân và cộng đồng – được xem như một lựa chọn thay thế đáng cân nhắc. Đây chính là “khoảng trống tư tưởng” mà phương Đông có cơ hội lấp đầy.
III. Phản biện: Phương Đông đã thực sự sẵn sàng dẫn dắt?
Tuy nhiên, nói rằng phương Đông đang quay lại dẫn dắt thế giới là một nhận định chưa hoàn toàn trọn vẹn. Trên thực tế, phương Đông vẫn đối mặt với nhiều thách thức lớn. Sự phát triển nhanh chóng về kinh tế chưa luôn đi kèm với tự do học thuật, sáng tạo cá nhân và minh bạch thể chế – những yếu tố từng giúp phương Tây bứt phá.
Hơn nữa, ảnh hưởng toàn cầu không chỉ đến từ sức mạnh vật chất, mà còn từ sức hấp dẫn của mô hình giá trị. Dù phương Đông đang trỗi dậy, nhiều chuẩn mực quốc tế về khoa học, giáo dục, truyền thông và luật pháp vẫn mang dấu ấn phương Tây. Điều này cho thấy phương Đông, ít nhất trong hiện tại, vẫn đang hoạt động trong một trật tự được xây dựng bởi phương Tây.
Vì vậy, có thể nói phương Đông đang vươn lên mạnh mẽ, nhưng chưa hoàn toàn thay thế vai trò dẫn dắt toàn diện của phương Tây.
IV. Một cách nhìn khác: Dẫn dắt không còn là “độc quyền”
Có lẽ vấn đề không nằm ở việc phương Đông “đánh bại” phương Tây, mà ở chỗ khái niệm dẫn dắt thế giới đang thay đổi. Thế giới ngày nay không còn là sân chơi của một trung tâm quyền lực duy nhất. Thay vào đó là một trật tự đa cực, nơi nhiều nền văn minh cùng ảnh hưởng và điều chỉnh lẫn nhau.
Trong trật tự ấy, phương Đông có lợi thế đặc biệt: không nhất thiết phải sao chép phương Tây, mà có thể kết hợp công nghệ hiện đại với triết lý truyền thống để đề xuất một mô hình phát triển cân bằng hơn. Nếu làm được điều đó, phương Đông không chỉ “đuổi kịp”, mà có thể định hình hướng đi mới cho nhân loại.
Kết luận
Phương Đông đang quay lại mạnh mẽ, không chỉ về kinh tế hay địa chính trị, mà quan trọng hơn là về tư tưởng phát triển và triết lý sống. Tuy nhiên, nói rằng phương Đông sẽ thay thế hoàn toàn phương Tây trong vai trò dẫn dắt thế giới là một cách nhìn đơn giản hóa thực tế.
Tương lai nhiều khả năng không thuộc về riêng phương Đông hay phương Tây, mà thuộc về nền văn minh nào biết học hỏi, tự điều chỉnh và dung hòa. Nếu phương Đông có thể giữ được chiều sâu văn hóa trong khi mở rộng không gian sáng tạo và minh bạch, thì lần “quay lại” này không chỉ là sự trỗi dậy quyền lực, mà có thể là sự dẫn dắt mang tính lịch sử cho một kỷ nguyên cân bằng hơn của nhân loại.