Biểu tượng kết tinh của chủ quyền, nhân cách lãnh tụ và ý chí một dân tộc
Tuyên ngôn Độc lập ngày 2/9/1945 không chỉ là văn kiện khai sinh Nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, mà còn là bản tuyên xưng tinh thần dân tộc hiện đại. Trong đó, tinh thần dân tộc của Chủ tịch Hồ Chí Minh không thể hiện bằng cảm xúc dân tộc chủ nghĩa cực đoan, mà bằng tư tưởng chính trị hiện đại, nhân văn, pháp quyền và chủ quyền nhân dân. Đó là một hình mẫu hiếm có: yêu nước sâu sắc nhưng không hẹp hòi, dân tộc tính mạnh mẽ nhưng không biệt lập, độc lập tuyệt đối nhưng không đối lập với văn minh nhân loại.
I. Tinh thần dân tộc đặt trên nền tảng văn minh nhân loại
Ngay trong phần mở đầu Tuyên ngôn, Chủ tịch Hồ Chí Minh trích dẫn:
“Tất cả mọi người sinh ra đều có quyền bình đẳng. Tạo hóa cho họ những quyền không ai có thể xâm phạm được; trong những quyền ấy, có quyền được sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc.”
Việc trích Tuyên ngôn Mỹ (1776) và Tuyên ngôn Nhân quyền Pháp (1789) không phải là hành vi vay mượn hình thức, mà là chiến lược tư tưởng:
- Đặt độc lập Việt Nam trong hệ giá trị phổ quát của nhân loại
- Khẳng định dân tộc Việt Nam là một phần của thế giới văn minh
- Chuyển vấn đề độc lập từ “vấn đề thuộc địa” thành “vấn đề nhân quyền”
Tinh thần dân tộc ở đây không mang tính biệt lập, mà mang tính hội nhập tư tưởng.
II. Tinh thần dân tộc gắn với chủ quyền nhân dân
Trong Tuyên ngôn Độc lập, chủ thể không phải là triều đại, không phải là chính quyền, mà là toàn thể dân tộc Việt Nam.
Câu nói:
“Toàn thể dân tộc Việt Nam quyết đem tất cả tinh thần và lực lượng, tính mạng và của cải để giữ vững quyền tự do, độc lập ấy.”
khẳng định một nguyên lý hiện đại:
Chủ quyền quốc gia thuộc về nhân dân, không thuộc về bất kỳ thiết chế quyền lực nào.
Tinh thần dân tộc ở đây là tinh thần cộng đồng chủ quyền, nơi mỗi người dân đều là một chủ thể chính trị của quốc gia.
III. Yêu nước nhưng không dân tộc cực đoan
Hồ Chí Minh không xây dựng tinh thần dân tộc trên thù hận dân tộc, bài ngoại hay đối kháng văn minh.
Tuyên ngôn không sử dụng ngôn ngữ kích động hận thù, mà sử dụng:
- Ngôn ngữ pháp lý
- Ngôn ngữ đạo lý
- Ngôn ngữ nhân quyền
- Ngôn ngữ văn minh chính trị
Tinh thần dân tộc ở đây là bản lĩnh tự tôn, không phải chủ nghĩa dân tộc hẹp hòi.
IV. Tinh thần dân tộc gắn với đạo đức chính trị
Tinh thần dân tộc của Hồ Chí Minh không tách rời đạo đức.
Độc lập không được hiểu như quyền lực thuần túy, mà là:
- Quyền sống của dân tộc
- Quyền phát triển
- Quyền tự quyết vận mệnh
- Quyền làm chủ tương lai
Đây là tinh thần dân tộc mang tính nhân văn, không phải bành trướng.
V. Sự kế thừa và phát triển truyền thống dân tộc
Tinh thần dân tộc trong Tuyên ngôn 1945 là sự tiếp nối lịch sử:
- Từ “Nam quốc sơn hà”: khẳng định chủ quyền lãnh thổ
- Đến “Bình Ngô đại cáo”: khẳng định bản sắc văn hiến
- Đến Tuyên ngôn 1945: khẳng định chủ quyền nhân dân
Tiến trình:
Lãnh thổ → Văn hiến → Nhân dân
Hồ Chí Minh là người hoàn tất quá trình hiện đại hóa tư tưởng dân tộc Việt Nam.
VI. Tinh thần dân tộc trong hình tượng lãnh tụ
Tinh thần dân tộc của Hồ Chí Minh không nằm ở diễn ngôn cá nhân, mà ở việc đặt dân tộc lên trên chính mình:
- Không cá nhân hóa quyền lực
- Không thần thánh hóa lãnh tụ
- Không biến độc lập thành công cụ chính trị cá nhân
Tinh thần dân tộc ở đây là vị tha chính trị, hiếm có trong lịch sử thế giới.
Kết luận
Tinh thần dân tộc của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong Tuyên ngôn Độc lập 1945 không phải là sự bùng nổ cảm xúc yêu nước nhất thời, mà là một hệ tư tưởng hoàn chỉnh:
- Có nền tảng triết học
- Có cơ sở pháp lý
- Có chiều sâu chính trị
- Có giá trị đạo đức
- Có tính văn minh
Đó là tinh thần dân tộc của một dân tộc tự tin, độc lập, văn minh và có bản lĩnh hội nhập, nơi chủ quyền không chỉ là lãnh thổ, mà là quyền làm chủ vận mệnh lịch sử của chính mình.
Bài viết phục vụ nghiên cứu, giáo dục lịch sử – chính trị – tư tưởng, không mang tính tuyên truyền hay diễn ngôn chính trị cực đoan.