Ngày 26 tháng 8 năm 1789, trong bối cảnh Cách mạng Pháp đang làm rung chuyển trật tự phong kiến châu Âu, Quốc hội Lập hiến Pháp đã thông qua bản Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền (Déclaration des Droits de l’Homme et du Citoyen). Văn kiện này không chỉ mở ra kỷ nguyên mới cho nước Pháp, mà còn đặt nền móng tư tưởng cho mô hình nhà nước pháp quyền hiện đại, đồng thời hình thành chuẩn mực phổ quát về quyền con người trong thế giới văn minh.
Cuối thế kỷ XVIII, nước Pháp lâm vào khủng hoảng toàn diện về kinh tế, xã hội và chính trị. Chế độ phong kiến chuyên chế với sự phân tầng đẳng cấp khắc nghiệt, đặc quyền quý tộc và giáo sĩ, cùng hệ thống thuế khóa bất công đã đẩy xã hội Pháp vào trạng thái bế tắc. Nhân dân không có quyền chính trị, không có tiếng nói pháp lý và không có cơ chế bảo vệ lợi ích. Trong bối cảnh đó, tư tưởng Khai sáng với các triết gia như Rousseau, Montesquieu, Voltaire đã tạo ra nền tảng lý luận cho một cuộc cách mạng không chỉ nhằm lật đổ chế độ cũ, mà còn nhằm kiến tạo một trật tự xã hội mới dựa trên lý trí, tự do và pháp quyền.
Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền ra đời như một văn kiện nền tảng của trật tự mới ấy. Ngay trong điều đầu tiên, văn kiện khẳng định con người sinh ra và luôn luôn tự do, bình đẳng về quyền lợi. Đây là sự phủ định trực tiếp mô hình xã hội đẳng cấp phong kiến, nơi thân phận con người bị quy định bởi dòng dõi, tước vị và địa vị xã hội. Từ đây, con người được xác lập giá trị pháp lý phổ quát, không phụ thuộc vào nguồn gốc xuất thân, tài sản hay địa vị.
Tuyên ngôn cũng khẳng định các quyền tự nhiên và thiêng liêng của con người, bao gồm tự do, sở hữu, an toàn và chống áp bức. Nhà nước không còn là thực thể đứng trên xã hội, mà trở thành thiết chế được lập ra để bảo vệ các quyền đó. Quyền lực nhà nước được xác định là quyền lực được ủy thác từ nhân dân, và mọi hình thức quyền lực nếu không xuất phát từ ý chí chung đều không có tính chính danh. Đây là sự chuyển hóa căn bản từ mô hình “chủ quyền quân chủ” sang mô hình “chủ quyền nhân dân”.
Một điểm đột phá quan trọng của Tuyên ngôn 1789 là việc xác lập nguyên tắc pháp quyền. Pháp luật được xác định là biểu hiện của ý chí chung, mọi công dân đều bình đẳng trước pháp luật, không ai được đứng trên pháp luật, không ai bị đứng ngoài pháp luật. Luật pháp không còn là công cụ của giai cấp thống trị, mà trở thành chuẩn mực chung để điều chỉnh xã hội. Đây chính là nền móng của nhà nước pháp quyền hiện đại, nơi quyền lực bị giới hạn bởi hiến pháp và pháp luật.
Không dừng lại ở phạm vi quốc gia, Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền Pháp 1789 nhanh chóng vượt ra khỏi biên giới nước Pháp để trở thành một văn kiện mang giá trị toàn cầu. Nó ảnh hưởng sâu sắc đến tư tưởng chính trị châu Âu, thúc đẩy các phong trào cải cách hiến pháp, lan tỏa mô hình nhà nước pháp quyền và góp phần hình thành trật tự chính trị hiện đại dựa trên dân chủ đại diện và quyền công dân. Trong thế kỷ XIX và XX, tinh thần của Tuyên ngôn 1789 tiếp tục được kế thừa trong các bản hiến pháp dân chủ, các công ước quốc tế về quyền con người và Tuyên ngôn Quốc tế Nhân quyền của Liên Hợp Quốc năm 1948.
Về bản chất, Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền không chỉ là một văn kiện pháp lý, mà là một bản tuyên ngôn văn minh. Nó xác lập một trật tự tư tưởng mới, trong đó con người trở thành trung tâm của hệ thống chính trị, quyền con người trở thành nền tảng của pháp luật và nhà nước trở thành công cụ tổ chức xã hội nhằm phục vụ con người. Mô hình này tạo ra sự chuyển hóa căn bản từ xã hội thần quyền và quân quyền sang xã hội pháp quyền và công dân quyền.
Trải qua hơn hai thế kỷ, giá trị của Tuyên ngôn 1789 vẫn không hề suy giảm. Trong thế giới hiện đại, khi các quốc gia tiếp tục đối diện với những thách thức về quyền lực, bất bình đẳng, tự do và công lý, những nguyên lý của văn kiện này vẫn giữ nguyên tính thời sự. Nó nhắc nhở rằng quyền lực chỉ có tính chính danh khi phục vụ con người, nhà nước chỉ có ý nghĩa khi bảo vệ quyền con người, và pháp luật chỉ có giá trị khi bảo đảm công bằng cho mọi công dân.
Trong dòng chảy lịch sử nhân loại, Tuyên ngôn Nhân quyền và Dân quyền Pháp 1789 không chỉ là sản phẩm của một cuộc cách mạng, mà là cột mốc khai sinh một mô hình văn minh mới. Đó là mô hình xã hội nơi con người không còn là đối tượng bị cai trị, mà trở thành chủ thể chính trị; nơi nhà nước không còn là quyền lực áp đặt, mà là thiết chế phục vụ; và nơi pháp luật không còn là công cụ thống trị, mà là nền tảng của tự do. Chính ở ý nghĩa đó, Tuyên ngôn 1789 đã trở thành một trong những trụ cột tư tưởng quan trọng nhất của thế giới hiện đại.