Việt Nam Độc lập Đồng minh Hội, gọi tắt là Việt Minh, ra đời ngày 19/5/1941 tại Pác Bó (Cao Bằng) dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Nguyễn Ái Quốc (Chủ tịch Hồ Chí Minh), trong bối cảnh đất nước chịu ách thống trị kép của thực dân Pháp và phát xít Nhật, phong trào yêu nước còn phân tán, thiếu một tổ chức thống nhất đủ tầm vóc lãnh đạo cách mạng dân tộc. Việt Minh không phải là một đảng phái chính trị thuần túy, mà là một mặt trận dân tộc thống nhất, quy tụ mọi tầng lớp nhân dân, mọi giai cấp, mọi xu hướng yêu nước, không phân biệt đảng phái, tôn giáo, miễn cùng mục tiêu “đánh Pháp – đuổi Nhật – giành độc lập cho dân tộc”. Chính mô hình mặt trận rộng mở này đã tạo nên sức mạnh đặc biệt của Việt Minh, biến khát vọng độc lập của toàn dân thành một lực lượng chính trị – xã hội có tổ chức, có kỷ luật và có chiến lược rõ ràng.
Vai trò lịch sử của Việt Minh thể hiện tập trung ở ba phương diện cốt lõi: tổ chức lực lượng, thức tỉnh dân tộc và lãnh đạo cách mạng. Về tổ chức, Việt Minh đã xây dựng được mạng lưới cơ sở từ trung ương đến địa phương, từ vùng núi đến đồng bằng, từ nông thôn đến đô thị, tạo nên một hệ thống quần chúng rộng khắp – điều mà các phong trào yêu nước trước đó chưa từng làm được ở quy mô toàn quốc. Về tư tưởng, Việt Minh không chỉ tuyên truyền tinh thần chống ngoại xâm, mà còn truyền bá một tầm nhìn mới về quốc gia độc lập, về quyền làm chủ của nhân dân, về một nhà nước của dân – do dân – vì dân, từ đó biến “lòng yêu nước tự phát” thành “ý thức chính trị có tổ chức”. Và ở phương diện lịch sử quyết định, Việt Minh là lực lượng nòng cốt lãnh đạo Tổng khởi nghĩa Tháng Tám 1945, lật đổ chính quyền thực dân – phong kiến, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, mở ra kỷ nguyên độc lập dân tộc gắn với chủ quyền quốc gia hiện đại. Có thể nói, nếu không có Việt Minh, Cách mạng Tháng Tám khó có thể diễn ra nhanh chóng, đồng loạt và giành chính quyền trên phạm vi cả nước trong thời gian ngắn như vậy.
Ý nghĩa lịch sử của Việt Minh vượt ra ngoài phạm vi một tổ chức cách mạng. Việt Minh đã đặt nền móng cho mô hình “mặt trận dân tộc thống nhất” trong chính trị Việt Nam hiện đại, trở thành tiền đề hình thành Mặt trận Liên Việt, rồi Mặt trận Tổ quốc Việt Nam sau này. Quan trọng hơn, Việt Minh đã tạo ra một “bản sắc chính trị” rất đặc thù của cách mạng Việt Nam: độc lập dân tộc gắn với đoàn kết toàn dân, sức mạnh dân tộc gắn với tổ chức, tinh thần yêu nước gắn với kỷ luật và lãnh đạo chiến lược. Đây chính là lý do vì sao Việt Minh không chỉ là một tổ chức lịch sử, mà trở thành một biểu tượng chính trị – tinh thần, gắn liền với khái niệm “chính danh dân tộc” của nhà nước Việt Nam hiện đại.
Trong Việt Nam ngày nay, Việt Minh không còn tồn tại như một tổ chức chính trị độc lập, mà đã hoàn thành sứ mệnh lịch sử của mình và được kế thừa về mặt thể chế bởi Mặt trận Tổ quốc Việt Nam – tổ chức đại diện cho khối đại đoàn kết toàn dân tộc trong hệ thống chính trị hiện hành. Tuy nhiên, “Việt Minh” vẫn tồn tại mạnh mẽ trong ký ức lịch sử, trong sách giáo khoa, trong bảo tàng, trong biểu tượng cách mạng và trong tư duy chính trị Việt Nam như một hình mẫu về tổ chức lực lượng dân tộc. Trên bình diện tinh thần, Việt Minh ngày nay không còn là một danh xưng tổ chức, mà là một giá trị lịch sử – biểu trưng cho ý chí độc lập, cho mô hình đoàn kết dân tộc và cho khả năng tự tổ chức của xã hội Việt Nam khi đứng trước những bước ngoặt sinh tử của lịch sử. Nếu nhìn từ góc độ hiện đại, di sản lớn nhất của Việt Minh không chỉ là Cách mạng Tháng Tám, mà là việc hình thành một “DNA chính trị” của dân tộc Việt Nam: khi đất nước lâm nguy, sức mạnh không đến từ cá nhân anh hùng đơn lẻ, mà đến từ khả năng tổ chức toàn dân thành một khối thống nhất có mục tiêu, có lãnh đạo và có chiến lược. Chính điều đó khiến Việt Minh không chỉ là một tổ chức của quá khứ, mà là một biểu tượng lịch sử mang giá trị lâu dài trong tiến trình phát triển của quốc gia Việt Nam hiện đại.