Trong tư tưởng chính trị Hồ Chí Minh, đối ngoại không chỉ là hoạt động ngoại giao, mà là một cấu phần chiến lược của chủ quyền quốc gia. Đường lối đối ngoại độc lập – tự chủ mà Người đặt nền móng không đơn thuần nhằm duy trì quan hệ quốc tế, mà nhằm bảo vệ không gian phát triển của dân tộc, giữ vững quyền tự quyết quốc gia và kiến tạo vị thế Việt Nam trong trật tự thế giới. Tư duy này không mang tính thời điểm, mà là một hệ hình chiến lược dài hạn, có giá trị xuyên thời đại, đặc biệt trong bối cảnh thế giới đang chuyển sang cấu trúc đa cực, đa trung tâm quyền lực.
Hồ Chí Minh xác định rất rõ: một dân tộc chỉ thực sự độc lập khi có quyền tự quyết trong quan hệ quốc tế. Độc lập không chỉ là không bị chiếm đóng lãnh thổ, mà là không bị chi phối chính sách, không bị thao túng chiến lược, không bị phụ thuộc cấu trúc phát triển. Vì vậy, đối ngoại độc lập – tự chủ không phải là thái độ “trung lập hình thức”, mà là năng lực lựa chọn chiến lược của một quốc gia có chủ quyền.
Điểm cốt lõi trong tư duy đối ngoại của Hồ Chí Minh là nguyên tắc: Việt Nam không đứng về phía bất kỳ khối quyền lực nào để chống lại khối khác, mà đứng về phía lợi ích dân tộc. Đây là tư duy bản lĩnh, không cảm tính, không ý thức hệ hóa quan hệ quốc tế, mà đặt lợi ích quốc gia làm trung tâm của mọi quyết sách đối ngoại. Đối ngoại không phục vụ quyền lực bên ngoài, mà phục vụ sự tồn tại và phát triển của dân tộc Việt Nam.
Trong bối cảnh thế giới hiện đại, khi trật tự đơn cực suy yếu và trật tự đa cực hình thành, tư duy này càng trở nên giá trị. Thế giới đa cực là thế giới cạnh tranh ảnh hưởng, cạnh tranh chuỗi cung ứng, cạnh tranh công nghệ, cạnh tranh mô hình phát triển. Quốc gia nào không có bản lĩnh tự chủ sẽ bị cuốn vào quỹ đạo của các cường quốc, trở thành “vệ tinh chiến lược” thay vì chủ thể độc lập.
Đối ngoại độc lập – tự chủ trong tư tưởng Hồ Chí Minh vì vậy không mang tính phòng thủ, mà mang tính kiến tạo chiến lược. Việt Nam không né tránh thế giới, mà chủ động tham gia thế giới bằng tư thế bình đẳng. Không đóng cửa, mà mở cửa có kiểm soát. Không lệ thuộc, mà liên kết. Không cô lập, mà kết nối.
Tư duy này hình thành một mô hình đối ngoại hiện đại: đa phương hóa quan hệ quốc tế, đa dạng hóa đối tác chiến lược, cân bằng lợi ích, tránh lệ thuộc vào một trung tâm quyền lực duy nhất. Đây chính là cấu trúc của ngoại giao tự chủ: không đặt vận mệnh quốc gia vào tay bất kỳ cường quốc nào, bất kỳ liên minh nào, hay bất kỳ mô hình phát triển nào.
Trong trật tự thế giới đa cực, đối ngoại không còn là quan hệ song phương đơn thuần, mà là tham gia vào mạng lưới toàn cầu về kinh tế, công nghệ, thương mại, tài chính, tri thức, logistics và an ninh. Quốc gia mạnh không phải quốc gia có nhiều đồng minh quân sự nhất, mà là quốc gia có khả năng kết nối chiến lược cao nhất. Việt Nam chỉ có thể bảo vệ độc lập khi trở thành một mắt xích có giá trị trong mạng lưới toàn cầu.
Từ tư tưởng Hồ Chí Minh, hình thành một nguyên lý đối ngoại rất rõ ràng: làm bạn với tất cả, làm thù với không ai, nhưng không đánh đổi chủ quyền, không đánh đổi lợi ích cốt lõi, không đánh đổi quyền tự quyết. Đây không phải là chủ trương trung dung hình thức, mà là chiến lược cân bằng quyền lực thông minh – một dạng “chủ quyền linh hoạt” trong quan hệ quốc tế hiện đại.
Đối ngoại độc lập – tự chủ cũng gắn chặt với phát triển kinh tế. Trong tư duy Hồ Chí Minh, ngoại giao không chỉ là chính trị, mà là ngoại giao phát triển. Quan hệ quốc tế phải tạo ra cơ hội kinh tế, công nghệ, đầu tư, thương mại và tri thức cho quốc gia. Ngoại giao phải mở đường cho phát triển, chứ không chỉ duy trì quan hệ hình thức.
Điều này tạo ra một logic chiến lược mới: Việt Nam hội nhập không để phụ thuộc, mà để nâng cấp vị thế phát triển. Tham gia chuỗi giá trị toàn cầu không để làm gia công, mà để từng bước chiếm lĩnh các khâu giá trị cao. Hợp tác quốc tế không để đánh đổi tự chủ, mà để gia tăng năng lực tự chủ.
Trong thế giới đa cực, quyền lực không còn tập trung tuyệt đối, mà phân tán giữa nhiều trung tâm: kinh tế, công nghệ, tài chính, quân sự, truyền thông, dữ liệu. Đối ngoại độc lập – tự chủ vì thế phải là đối ngoại đa tầng, không chỉ là ngoại giao nhà nước, mà còn là ngoại giao kinh tế, ngoại giao văn hóa, ngoại giao doanh nghiệp, ngoại giao tri thức và ngoại giao số.
Việt Nam trong trật tự thế giới mới không thể chỉ là “quốc gia quan sát”, mà phải trở thành quốc gia tham gia kiến tạo. Điều này đòi hỏi năng lực chiến lược, năng lực thể chế, năng lực điều phối lợi ích và năng lực tư duy dài hạn. Độc lập – tự chủ không phải là trạng thái tĩnh, mà là quá trình liên tục củng cố và tái tạo.
Đường lối đối ngoại Hồ Chí Minh vì vậy không tạo ra một Việt Nam khép kín, mà tạo ra một Việt Nam có tư thế chủ thể trong quan hệ quốc tế. Việt Nam không là đối tượng của các chiến lược toàn cầu, mà là một chủ thể có chiến lược riêng, có mục tiêu riêng, có lợi ích riêng.
Trong cấu trúc này, đối ngoại trở thành một phần của chiến lược phát triển quốc gia tổng thể. Ngoại giao phục vụ phát triển. Phát triển củng cố chủ quyền. Chủ quyền bảo vệ hội nhập. Hội nhập mở rộng không gian phát triển. Đây là vòng tròn chiến lược khép kín, vận hành theo logic tự chủ – hội nhập – hùng cường.
Từ tư tưởng Hồ Chí Minh đến thực tiễn hiện đại, có thể thấy một trục tư duy xuyên suốt: Việt Nam tồn tại bền vững không phải nhờ đứng ngoài thế giới, mà nhờ đứng vững trong thế giới. Không phải nhờ tránh cạnh tranh, mà nhờ năng lực cạnh tranh. Không phải nhờ né xung đột, mà nhờ khả năng cân bằng lợi ích.
Đường lối đối ngoại độc lập – tự chủ vì thế không chỉ là chính sách ngoại giao, mà là triết lý tồn tại quốc gia trong trật tự toàn cầu. Đó là triết lý phát triển dựa trên bản lĩnh, trí tuệ, chiến lược và năng lực kết nối.
Trong thế kỷ XXI, khi thế giới chuyển sang cạnh tranh hệ sinh thái, cạnh tranh chuỗi giá trị và cạnh tranh mô hình phát triển, Việt Nam chỉ có thể giữ vững độc lập khi có năng lực chiến lược toàn diện. Và chính tư tưởng Hồ Chí Minh đã đặt nền móng cho năng lực đó: độc lập trong tư duy, tự chủ trong chiến lược, hội nhập trong phát triển và bản lĩnh trong hành động.
Đối ngoại độc lập – tự chủ vì thế không chỉ là di sản tư tưởng, mà là kim chỉ nam chiến lược cho Việt Nam trong trật tự thế giới đa cực – nơi quốc gia nào không có bản lĩnh sẽ bị dẫn dắt, và dân tộc nào không có chiến lược sẽ bị định đoạt.