Năm 1948, Nam Cao đặt ra một vấn đề sống còn cho giới trí thức thời bấy giờ thông qua tác phẩm “Đôi mắt”. Gần 80 năm sau, khi nhân loại đang bơi trong dòng thác thông tin của kỷ nguyên số, câu chuyện về cách chúng ta nhìn nhận thế giới xung quanh vẫn còn nguyên giá trị, thậm chí trở thành một “bộ lọc” đạo đức thiết yếu.
Từ chiếc kính cận thị của nhà văn Hoàng…
Trong tác phẩm của mình, Nam Cao xây dựng nhân vật Hoàng – một trí thức tài năng nhưng mang một “đôi mắt” đầy định kiến. Hoàng nhìn người nông dân kháng chiến qua lăng kính của sự khinh miệt, chỉ thấy ở họ sự thô lỗ, rách rưới và những hành động “ngây ngô” đến nực cười. Hoàng tự cô lập mình trong căn phòng tản cư sang trọng, tách biệt hẳn với dòng chảy của dân tộc để ôm giữ những hào quang cũ kỹ.
Thực chất, Hoàng không sai trong những chi tiết anh ta quan sát được. Người nông dân thời đó đúng là còn thất học, còn thói quen sinh hoạt chưa văn minh. Cái sai của Hoàng nằm ở chỗ: Anh ta chỉ thấy hiện tượng mà không thấy bản chất, thấy cái cá biệt mà bỏ qua cái tổng thể.
…Đến nghịch lý “biết nhiều mà hiểu ít” thời công nghệ
Bước sang xã hội hiện đại, khi công nghệ và mạng xã hội phát triển mạnh mẽ, vấn đề “đôi mắt” mà Nam Cao từng đặt ra lại càng trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Con người ngày nay tiếp cận thông tin nhanh hơn, nhiều hơn, nhưng cũng dễ rơi vào trạng thái “biết nhiều mà hiểu ít”.
Chỉ qua vài hình ảnh, vài dòng trạng thái, người ta có thể vội vàng đưa ra nhận xét về một con người hay một sự việc mà chưa hề có sự kiểm chứng hay trải nghiệm thực tế. Không khó để bắt gặp những “cái nhìn kiểu Hoàng” trong đời sống hôm nay: đánh giá người khác qua vẻ bề ngoài, qua mức độ thành công vật chất, hay qua những chuẩn mực mang tính bề nổi như lượt theo dõi trên mạng xã hội. Những cách nhìn này thường nhanh chóng, cảm tính và thiếu chiều sâu, dẫn đến sự lệch lạc trong nhận thức và cả trong ứng xử.
Sự thấu cảm: Chiếc cầu nối giữa hai thế kỷ
Ngược lại, “đôi mắt kiểu Độ” trong thời đại mới lại đòi hỏi nhiều hơn: đó là khả năng chậm lại để quan sát, đặt mình vào hoàn cảnh của người khác để thấu hiểu, và giữ được sự công bằng trong đánh giá. Đây không chỉ là yêu cầu về nhận thức, mà còn là biểu hiện của sự trưởng thành trong tư duy và nhân cách.
Nếu Hoàng đứng ngoài và quan sát thì Độ lại hòa mình vào đời sống, cùng ăn, cùng ở, cùng làm việc. Trong thế giới phẳng, sự thấu cảm này chính là “liều thuốc” cho căn bệnh phân hóa xã hội:
- Thay đổi tiêu chuẩn đánh giá: Thay vì nhìn vào những gì người khác “thiếu” (kiến thức, tiền bạc, sự sang trọng), hãy nhìn vào những gì họ đang “nỗ lực” đóng góp.
- Chống lại sự thiên kiến xác nhận: Chúng ta thường chỉ tin vào những gì mình muốn tin. “Đôi mắt” của Nam Cao dạy ta rằng phải dám nghi ngờ chính định kiến của mình để tiếp nhận sự thật đa chiều.
Lời kết
Tác phẩm “Đôi mắt” khép lại với hình ảnh Hoàng vẫn say sưa đọc Tam quốc chí dưới ánh đèn, mặc kệ thế giới đang chuyển mình. Đó là một lời cảnh báo: Nếu không chịu thay đổi cách nhìn, chúng ta sẽ bị kẹt lại trong quá khứ và trở nên lạc lõng với thời đại.
Dù là năm 1948 hay năm 2026, câu hỏi mà Nam Cao để lại vẫn luôn nhức nhối: Bạn đang nhìn cuộc đời bằng đôi mắt của một kẻ đứng ngoài phán xét, hay bằng trái tim của một người sẵn sàng thấu hiểu và sẻ chia? Bởi suy cho cùng, thế giới không thay đổi bởi những gì chúng ta thấy, mà bởi cách chúng ta chọn để nhìn nhận nó.