Trong lịch sử tư tưởng chính trị Việt Nam hiện đại, Hồ Chí Minh không chỉ được nhìn nhận như một lãnh tụ cách mạng giải phóng dân tộc, mà ngày càng được nhận diện rõ hơn như một kiến trúc sư tư duy về mô hình quốc gia. Tư tưởng của Người không dừng lại ở việc lật đổ một trật tự cũ, mà hướng đến việc xây dựng một trật tự phát triển mới, trong đó quốc gia không chỉ là thực thể chính trị, mà là một thực thể kiến tạo phát triển – một mô hình nhà nước hiện đại lấy con người, phát triển và tự chủ làm trung tâm.
Trong nhiều phong trào cách mạng thế kỷ XX, mục tiêu thường tập trung vào việc giành chính quyền và thay đổi cấu trúc quyền lực. Nhưng ở Hồ Chí Minh, cách mạng không phải là đích đến, mà là điểm khởi đầu. Giải phóng dân tộc không phải là kết thúc lịch sử áp bức, mà là mở ra một giai đoạn mới: giai đoạn xây dựng quốc gia. Đây chính là sự chuyển hóa tư duy căn bản từ cách mạng lật đổ sang cách mạng kiến tạo – từ phá bỏ trật tự cũ sang thiết lập mô hình phát triển mới.
Hồ Chí Minh nhìn nhận nhà nước không đơn thuần là bộ máy quyền lực, mà là một công cụ tổ chức xã hội nhằm phục vụ phát triển con người và dân tộc. Nhà nước không tồn tại để cai trị, mà để kiến tạo điều kiện cho xã hội vận hành hiệu quả, công bằng và bền vững. Đây là tư duy rất gần với khái niệm hiện đại về “nhà nước phát triển” (developmental state) – mô hình trong đó nhà nước đóng vai trò dẫn dắt, điều phối và kiến tạo năng lực phát triển quốc gia.
Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, nhà nước trước hết phải là nhà nước của dân, do dân và vì dân. Nhưng nội hàm của mệnh đề này không mang tính khẩu hiệu, mà mang tính cấu trúc: dân là chủ thể phát triển, nhà nước là công cụ phục vụ, và phát triển là mục tiêu tối thượng. Dân không chỉ là đối tượng quản lý, mà là chủ thể kiến tạo quốc gia. Nhà nước không phải trung tâm quyền lực, mà là trung tâm điều phối.
Mô hình quốc gia mà Hồ Chí Minh hướng đến không phải là nhà nước toàn trị, cũng không phải là nhà nước tối thiểu, mà là một nhà nước kiến tạo: đủ mạnh để tổ chức xã hội, đủ năng lực để phát triển kinh tế, đủ chính danh để dẫn dắt xã hội, và đủ đạo đức để phục vụ nhân dân. Đây là cấu trúc rất hiện đại, vượt ra ngoài mô hình nhà nước quyền lực truyền thống.
Điểm cốt lõi trong tư duy của Hồ Chí Minh là sự gắn kết giữa nhà nước và phát triển. Nhà nước không tồn tại để duy trì trật tự tĩnh, mà để tạo ra động lực phát triển. Phát triển không chỉ là tăng trưởng kinh tế, mà là nâng cao năng lực xã hội, nâng cao chất lượng con người, nâng cao trình độ văn minh và năng lực cạnh tranh quốc gia.
Hồ Chí Minh không xem phát triển là quá trình tự phát của thị trường, cũng không xem phát triển là sản phẩm áp đặt từ quyền lực, mà là quá trình tổ chức xã hội có định hướng. Trong đó, nhà nước giữ vai trò kiến tạo thể chế, xây dựng hạ tầng, phát triển giáo dục, đào tạo nguồn nhân lực, tổ chức kinh tế và bảo đảm công bằng xã hội.
Tư duy này tạo ra một mô hình quốc gia rất rõ ràng: quốc gia không chỉ là một không gian lãnh thổ, mà là một hệ sinh thái phát triển. Trong hệ sinh thái đó, nhà nước – thị trường – xã hội – con người tương tác với nhau trong một cấu trúc động, hướng đến mục tiêu chung là phát triển bền vững.
Hồ Chí Minh cũng sớm nhận thức rằng, một quốc gia hiện đại không thể tồn tại nếu thiếu năng lực thể chế. Thể chế yếu thì quốc gia yếu, dù tài nguyên có nhiều. Thể chế mạnh thì quốc gia mạnh, ngay cả khi tài nguyên hạn chế. Vì vậy, xây dựng nhà nước không chỉ là xây dựng bộ máy, mà là xây dựng năng lực quản trị quốc gia, năng lực điều phối lợi ích, năng lực hoạch định chiến lược và năng lực tổ chức phát triển.
Trong mô hình này, quyền lực nhà nước không nhằm thống trị xã hội, mà nhằm ổn định xã hội để phát triển, tổ chức xã hội để vận hành hiệu quả, và dẫn dắt xã hội để tiến bộ. Đây là sự khác biệt căn bản giữa nhà nước quyền lực và nhà nước phát triển.
Hồ Chí Minh cũng đặt vấn đề đạo đức nhà nước như một trụ cột. Nhà nước không thể phát triển nếu thiếu đạo đức công vụ, thiếu liêm chính, thiếu trách nhiệm và thiếu tinh thần phục vụ. Vì vậy, xây dựng nhà nước hiện đại không chỉ là xây dựng thể chế, mà là xây dựng văn hóa nhà nước – văn hóa phục vụ, văn hóa trách nhiệm và văn hóa liêm chính.
Từ tư tưởng này, hình thành một mô hình quốc gia mang tính tích hợp: nhà nước là trung tâm điều phối, con người là trung tâm phát triển, phát triển là mục tiêu, và dân tộc là nền tảng. Quốc gia không tồn tại để duy trì quyền lực, mà tồn tại để nâng cao năng lực sống của xã hội.
Trong bối cảnh hiện đại, tư tưởng này thể hiện giá trị thời đại rõ rệt. Khi nhiều quốc gia rơi vào khủng hoảng thể chế, khủng hoảng niềm tin và khủng hoảng mô hình phát triển, thì tư duy nhà nước kiến tạo phát triển của Hồ Chí Minh cho thấy một hướng tiếp cận khác: xây dựng quốc gia bằng phát triển, củng cố chủ quyền bằng kinh tế, và bảo vệ ổn định bằng nâng cao chất lượng sống.
Từ cách mạng giải phóng đến kiến tạo nhà nước phát triển, Hồ Chí Minh đã đặt nền móng cho một hệ hình quốc gia hiện đại của Việt Nam: quốc gia độc lập, nhà nước kiến tạo, xã hội phát triển, con người làm trung tâm và hội nhập làm không gian mở rộng.
Đây không chỉ là di sản tư tưởng lịch sử, mà là kim chỉ nam chiến lược cho Việt Nam thế kỷ XXI. Trong một thế giới cạnh tranh quốc gia khốc liệt, quốc gia nào không có mô hình phát triển rõ ràng sẽ bị dẫn dắt, bị lệ thuộc và bị tụt hậu. Chỉ những quốc gia có năng lực kiến tạo phát triển mới giữ được vị thế.
Hồ Chí Minh vì thế không chỉ giải phóng dân tộc khỏi ách thống trị, mà còn mở ra một con đường phát triển quốc gia hiện đại: con đường xây dựng nhà nước phát triển, nơi quyền lực phục vụ phát triển, nhà nước phục vụ nhân dân, và quốc gia tồn tại như một thực thể kiến tạo tương lai.