Dân là trung tâm – nhà nước phục vụ – quyền lực vì con người
Trong hệ thống tư tưởng Hồ Chí Minh, câu nói “Việc gì có lợi cho dân thì hết sức làm, việc gì có hại cho dân thì hết sức tránh” không chỉ là một lời khuyên đạo đức, mà là một tuyên ngôn về bản chất quyền lực, một mệnh đề nền tảng xác lập mối quan hệ giữa nhà nước – quyền lực – nhân dân trong mô hình quốc gia Việt Nam hiện đại. Đây không phải là triết lý nhân ái cảm tính, mà là một nguyên lý chính trị – đạo lý – quản trị mang cấu trúc tư tưởng hoàn chỉnh.
Câu nói này ra đời trong bối cảnh cách mạng, nhưng giá trị của nó vượt xa bối cảnh lịch sử cụ thể. Hồ Chí Minh không nhìn quyền lực như công cụ thống trị, mà nhìn quyền lực như công cụ phục vụ. Nhà nước không tồn tại để cai trị dân, mà tồn tại để phục vụ dân. Chính quyền không có giá trị tự thân, mà chỉ có giá trị khi tạo ra lợi ích cho nhân dân. Đây là sự đảo chiều tư duy căn bản so với mô hình quyền lực truyền thống: từ “quyền lực trên dân” sang “quyền lực vì dân”.
Về cấu trúc tư duy, câu nói này thiết lập một chuẩn mực đạo lý rõ ràng cho mọi hành vi quản trị. “Việc gì có lợi cho dân thì hết sức làm” xác lập tiêu chí hành động tích cực. “Việc gì có hại cho dân thì hết sức tránh” xác lập ranh giới đạo đức và giới hạn quyền lực. Đây không phải là nguyên tắc chung chung, mà là một hệ quy chiếu giá trị để đánh giá chính sách, quyết định, hành động và mô hình phát triển. Mọi chính sách không vì lợi ích nhân dân thì đều mất tính chính danh. Mọi hành động gây tổn hại cho nhân dân đều đánh mất tính đạo lý.
Ở tầng sâu tư tưởng, câu nói này khẳng định nhân dân là chủ thể trung tâm của quốc gia. Quốc gia không phải là thực thể trừu tượng đứng trên con người, mà là cấu trúc phục vụ con người. Phát triển không phải là tăng trưởng số liệu, mà là nâng cao chất lượng sống của nhân dân. Ổn định không phải là kiểm soát xã hội, mà là tạo ra sự an tâm, công bằng và cơ hội cho cộng đồng. Đây là triết lý phát triển lấy con người làm trung tâm, lấy phúc lợi xã hội làm thước đo thành công.
Về mặt chính trị – quản trị, câu nói này chính là nền tảng của mô hình nhà nước phục vụ. Một nhà nước chính danh không phải nhà nước mạnh về quyền lực cưỡng chế, mà là nhà nước mạnh về năng lực phục vụ. Một chính quyền hiệu quả không phải chính quyền ban hành nhiều mệnh lệnh, mà là chính quyền tạo ra nhiều giá trị cho người dân. Một thể chế bền vững không phải thể chế kiểm soát xã hội tốt, mà là thể chế tạo được niềm tin xã hội.
Trong thế kỷ XXI, giá trị của câu nói này càng trở nên sâu sắc trong bối cảnh toàn cầu hóa, kinh tế thị trường và xã hội số. Khi phát triển kinh tế có nguy cơ đánh đổi môi trường, khi tăng trưởng có nguy cơ đánh đổi công bằng, khi hiện đại hóa có nguy cơ đánh đổi bản sắc và nhân phẩm, thì nguyên lý “có lợi cho dân – có hại cho dân” trở thành chuẩn mực đạo đức phát triển. Không phải cái gì hiệu quả kinh tế cũng là đúng đắn xã hội. Không phải cái gì tăng trưởng nhanh cũng là phát triển bền vững.
Trong bối cảnh đó, “có lợi cho dân” không chỉ là lợi ích vật chất ngắn hạn, mà là lợi ích dài hạn: môi trường sống an toàn, giáo dục chất lượng, y tế bền vững, cơ hội phát triển công bằng, không gian sáng tạo, tự do tư duy và an sinh xã hội. “Có hại cho dân” không chỉ là tổn hại vật chất, mà còn là tổn hại niềm tin, tổn hại nhân phẩm, tổn hại tương lai và tổn hại năng lực phát triển lâu dài.
Đối với thế hệ trẻ Việt Nam thế kỷ XXI, câu nói này mang ý nghĩa định hướng đạo đức công dân và trách nhiệm xã hội. Giữ lợi ích nhân dân không chỉ là trách nhiệm của nhà nước, mà là trách nhiệm của mỗi cá nhân trong cộng đồng. Một doanh nhân làm ăn gian dối là gây hại cho dân. Một trí thức truyền bá tri thức sai lệch là gây hại cho dân. Một người trẻ sống vô trách nhiệm với cộng đồng là làm tổn hại xã hội. Ngược lại, mỗi hành động tích cực, mỗi sáng kiến sáng tạo, mỗi đóng góp trí tuệ đều là “việc có lợi cho dân”.
Trong logic phát triển hiện đại, câu nói này cũng là nền tảng của đạo đức phát triển quốc gia. Một quốc gia mạnh không chỉ mạnh về kinh tế, mà mạnh về công bằng xã hội. Một quốc gia hiện đại không chỉ hiện đại về hạ tầng, mà hiện đại về nhân văn. Một quốc gia thành công không chỉ thành công về tăng trưởng, mà thành công về chất lượng sống của người dân.
“Việc gì có lợi cho dân thì hết sức làm, việc gì có hại cho dân thì hết sức tránh” vì thế không chỉ là một lời dạy đạo đức, mà là một tuyên ngôn về bản chất nhà nước, một kim chỉ nam quản trị, và một triết lý phát triển. Nó đặt lợi ích nhân dân làm tiêu chuẩn cao nhất cho mọi chính sách, mọi quyền lực và mọi mô hình phát triển.
Trong hành trình xây dựng Việt Nam hiện đại, tư tưởng này tiếp tục giữ vai trò nền tảng: phát triển vì con người, quản trị vì nhân dân, quyền lực vì xã hội, tăng trưởng vì tương lai. Bởi một quốc gia chỉ thực sự bền vững khi người dân là trung tâm của mọi quyết định, là mục tiêu của mọi chính sách và là chủ thể của mọi quá trình phát triển.
Đó chính là giá trị trường tồn của tư tưởng Hồ Chí Minh, và cũng là nền móng đạo lý cho con đường phát triển Việt Nam trong thế kỷ XXI.